کتابهای آموزش زبان فارسی
مقدّمه فی اللّغه الفارسیّه
مؤلّف: محسن راثی
چاپ اول، 1379
تهران، شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی،220 صفحه.
این کتاب که برای دانش آموختگان زبان فارسی درکشورهای عربی نوشته شده است، هشت فصل دارد. کتاب با دیدگاهی دستوری نوشته شده است و متون ِآن از شعر و نثر ادبی فارسی انتخاب شده است. عناوین درس ها همان مبحث مورد بحث در هر درس است. توضیح درس ها همه به عربی است و تنها مثال ها به فارسی آمده است.
القواعد و النّصوص الفارسیّه
مؤلّف: الدکتور فؤادعبد المعطی الصیّاد
1406 ق. 1986 م.
بیروت، دارالنهضه العربیّه، 360 صفحه .
دکتر صیّاد کتاب خود را با مقدّمه ای مفصّل درباره ی « لزوم آموختن فارسی » برای عرب زبانان مسلمان آغاز می کند و شباهت ها و نیازهای متقابل فرهنگی ایران و عرب را بر می شمارد.کتاب به سیاق ِ دیگر کتاب های آموزش فارسی به عرب زبانان از ابتدا به عربی نوشته شده است. مقدّمه، توضیحات دستوری در متن درس ها و عنوان تمرینات، همه به عربی است. کتاب به دو بخش تقسیم شده است.
«قسم الاوّل» در رسم الخّط و نشانه های نوشتاری فارسی است و در مورد هر حرف تفاوت های رسم الخّط و تلفّظ متفاوت آن با مقایسه با الفبای عربی و شیوه ی تلفّظ آن بیان شده است. برای هر مورد، مثال هایی نیزآورده شده؛ پس از آن در بخش دوم از «قسم الاول» مجموعه ای از واژگان را که شامل عناوین و موضوعات مختلف است، گردآورده است که می تواند به عنوان لغت نامه ی ابتدایی از فارسی به عربی مورد استفاده ی زبان آموزان عرب قرارگیرد. عناوین این درس ها به قرار زیر است: بدن انسان، صفات انسان، خانواده، خانه، تعلیم و تربیت، غذاها، سبزی ها، میوه جات و حیوانات. در ادامه، همه ی نکات دستور فارسی براساس دستور سنّتی به زبان عربی آموزش داده شده است؛ مثال های مربوط به دستور از زبان روزمرّه برگرفته شده است.
در «قسم الثانی » که از صفحه ی 173 آغاز می شود، « النصّوص الفارسیّه » نام دارد که در آن 109 متن فارسی منظوم و منثور برگزیده شده و در ابتدای هر متن، لغات دشوار آن به عربی معنا شده است. «معجم الألفاظ الوارده فی النصوص» واژه نامه ی مطلوبی است که در دو بخش مجزّا، شامل اسماء وصفات و حروف، و افعال وریشه های آن ها ترتیب داده شده است.
مبانی آموزش زبان و ادب فارسی
مؤلّف: حسین رزمجو
1378 ش. 2000 م
لاهور، گروه فارسی دانشکده ی خاورشناسی دانشگاه پنجاب، 296 صفحه.
کتاب مبانی آموزش زبان وادب فارسی در دوره ی اقامت حسین رزمجو، استاد دانشگاه فردوسی درلاهور پاکستان به درخواست گروه فارسی دانشگاه پنجاب به نگارش در آمده است و به سعی و اهتمام دکتر آفتاب اصغر و دکتر معین الدین نظامی، به زیور طبع آراسته گشته است. کتاب به زبان فارسی است. هشت فصل دارد. هدف از آن آشنایی فارسی آموختگان اردوزبان پاکستانی با مبانی زبان و ادبیات فارسی است. به گونه ای که می توان آن را صورتی خاصّ از نوع کتاب های انواع ادبی و سبک شناسی فارسی به شمار آورد. نویسنده در فهرست موضوعات هر فصل را ذکر کرده است که در این جا، عناوین اصلی آن برای معرفی و روشن شدن محتوای کتاب ذکر می شود:
فصل اوّل: زبان فارسی، روش و مراحل آموزش آن؛
فصل دوم: زبان فارسی و روش تعلیم آن در دانشگاه های شبه قارّه؛
فصل سوم: ادبیات فارسی، اعتباروپیشینه ی آن در مشرق زمین وبه ویژه درشبه قارّه؛
فصل چهارم: عظمت ادبیات فارسی و بزرگان آن از نظر صاحب نظران نامور ادبی جهان؛
فصل پنجم: دورنمای تاریخ ادبیات ایران از قدیم تا از منه ی حاضر؛
فصل ششم: شعر فارسی از لحاظ سبک و محتوا با اسلوب های شعری؛
فصل هفتم: نثر فارسی از لحاظ نوع، محتوا و قالب؛
فصل هشتم: بزرگان ادب فارسی و آثار آنان (قدیم و معاصر).
این کتاب تنها برای دوره های عالی آموزش زبان فارسی در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی، مناسب است.
فارسی آسان
مؤلّف: علاءالدین پازارگادی
چاپ اوّل: 1385
تهران، رهنما، 530 صفحه.
این کتاب، صورت تکمیلی ِکتاب فارسی از طریق انگلیسی است که پازارگادی آن را در سال 1346 منتشر کرد و چهل سال بعد، دوره ی پنج جلدی آن با نام فارسی آسان به شکلی بسیار آراسته توسّط انتشارات رهنما به چاپ رسید.
هرچند تاریخچه ی آموزش زبان فارسی به غیر فارسی زبانان با کتاب فارسی از طریق انگلیسی آغاز می شود امّا تأخیر در چاپ همه ی جلدهای آن (که نویسنده قول آن را در سال 46 داده بود)نشان دهنده ی بی توجّهی و عدم برنامه ریزی علمی برای رشد وگسترش آموزش زبان فارسی در سال های پیش از انقلاب است. نویسنده در مقدّمه، روش این کتاب را روش مستقیم وطبیعی معرّفی می کند که زبان واسطه ندارد. امّا درچاپ سال1385 این مطلب رعایت نشده است و ترجمه ی همه ی لغات به زبان انگلیسی آمده است. فارسی آسان یک دوره ی پنج جلدی است ویک جلد راهنمای معلّم دارد که به زبان انگلیسی نوشته شده است. این کتاب روی هم رفته530 صفحه دارد ونوارولوح فشرده ی صوتی نیز به همراه آن است. از نظر کیفیّت چاپ، و غنای تصاویر می توان آن را بهترین کتاب آموزش زبان فارسی به شمار آورد.
درکتاب اوّل پیشنهادمی کند معلّمان به روش شنیداری- گفتاری درپنج جلسه، جملات ساده ی خبری مثبت و منفی و جملات سؤالی را به صورت اشاره به اشیاء آموزش دهند. پنج جلسه ی اوّل درشمار درس ها محسوب نشده و توضیحات آن درمقدّمه ی کتاب به انگلیسی و برای معلّم آورده شده است. جملات فارسی، آوانگاری ِانگلیسی دارند.
مثال:
من یک کتاب دارم . man yek ketab daram
تو چند کتاب داری ؟ to chand ketab dari ?
تو دو کتاب داری. to do ketab dari
درپنج جلسه ی اوّل که شفاهی است، ضمایر فاعلی و اعداد یک تا شش نیز آموزش داده شده است. از درس یک(1)عملاً دروس در دو قسمت ِکارشفاهی و آموزش حروف و لغات ارائه می شود؛ در هر درس ازچپ به راست، کلمه ی فارسی، آوانگاری، تصویر و معادل انگلیسی کلمه ارائه می شود.
نمونه : cloud abr اَبر
آموزش الفبای فارسی و صداهای آن در کلّ کتاب(1) ادامه می یابد. این کتاب 73 صفحه است که در7 درس (وپنج جلسه ی شفاهی ِمقدّماتی) ارائه شده است. در کتاب (2) و (3) در بعضی از درس ها یک نکته ی دستوری به زبان انگلیسی جای داده شده است. درس (1) برنامه ی روزانه، درس(2) مصدر، درس(3) رَنگ ها و نقاشی درس(4) کار و وعده ی غذایی، درس(5) فوتبال، درس(6) صفت و....
در جلد 4 و 5 دیگر از دستور سخنی به میان نمی آید و معنای واژگان در ستون دامنه ی لغات به انگلیسی داده شده است. در این دو کتاب، زبان واسطه ی انگلیسی کمتر از سه کتاب اوّل به کار رفته است. به آموزش واژگان به صورت موضوعی و آموزش فرهنگ و قومیّت ایرانی در متن ها توجّه شده است. سؤالات دستوری و درک متن در هر درس تکرارگردیده است.
مهم ترین ایراد این کتاب را می توان پای بند نبودن نویسنده به روش پیشنهادی خود دانست. پازارگادی در کتاب راهنمای معلّم که به زبان انگلیسی است درباره شیوه ی تدریس کتاب می گوید: «این دوره عمدتاً مبتنی بر روش مستقیم است که نیازمند استفاده از زبان فارسی است و در سراسر فرایند تدریس نباید از انگلیسی یا هیچ زبان دیگری کمک گرفت».
این سخن در حالی کاربردی خواهد بود، که معنای لغات در کنار آن نیامده باشد، چرا که اگرچه معلّم خود را پای بند بدارد که در کلاس به هیچ زبانی غیر از انگلیسی سخن نگوید، امّا با داشتن ترجمه در متن کتاب، از اهمیّت تصاویر کاسته شده است و نویسنده به هدف خود که تدریس به روش مستقیم است نرسیده است.